नेपालको विकासमा राजनीतिक अस्थिरताको प्रभाव: एक आलोचनात्मक विश्लेषण

सांस्कृतिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्यले धनी देश नेपालको लामो इतिहास राजनीतिक अस्थिरताले ग्रस्त छ । यही राजनीतिक अस्थिरता, नेपाललाइ एक विकसित राष्ट्र बन्नको लागि प्रगतिको बाधक बनेको छ । शासनमा बारम्बार देखिएका प्रायः हिंसात्मक शक्ति संघर्ष र राज्य नियन्त्रणमा परिवर्तनहरू वा उथलपुथलहरू, वास्तवमा साँच्चै नेपाली जनताको जीवनमा सुधार गर्ने उद्देश्यले थिए वा केवल एक शासकबाट अर्को शाशकमा ​​सत्ता हस्तान्तरणको प्रतिनिधित्व मात्र थियो भन्ने बारेमा महत्वपूर्ण प्रश्नहरू खडा गर्दछ ।

नेपालको आधुनिक इतिहास सन् १७४३ मा पृथ्वीनारायण शाहको उदयबाट सुरु भएको थियो, जसले देशको एकीकरणको जग बसालेका थिए। उनको एकीकृत नेपालको सपनाले राज्यको विस्तार र एकीकरणलाई निरन्तरता दिने भावी शासकहरूको लागि मञ्च तयार गर्‍यो। सन् १७७५ मा पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पछि, उनको उत्तराधिकारीहरूले १८४६ सम्म देशको शाशनसत्ता सम्हाले । तर देशको शाशनमा नियन्त्रण कायम गर्न संघर्ष गर्दा देशले यस अवधीमा पनि थुप्रै राजनीतिक अस्थिरता झेल्यो ।

सन् १८४६ मा नेपालमा राणा शाशनको उदय भयो । जहाँनिया राणा शासनको उदयसँगै देशको राजनीतिक स्थिति झन् बिग्रियो । राणाहरूले शक्ति आफ्नो परिवार भित्र केन्द्रीकृत गरे र राजालाइ आलंकारीक बनाए । यीनीहरूले अफ्ना विरूद्द उठ्ने सबै प्रकारको असहमतिलाई दबाए । उनीहरूले स्थायित्वको नाममा निरंकुश शासनले राजनीतिक स्वतन्त्रता र आर्थिक विकासलाई बाधा पुर्याए। त्यतिवेला आधुनिक राज्यका लागि आवश्यक पूर्वाधार र संघसंस्थाहरूलाई बेवास्ता गरिएको थियो, जसले गर्दा देशमा व्यापक गरिबी र अल्पविकास निम्त्यायो।

नेपाली जनता र राजा त्रिभुवनको संयुक्त प्रयासबाट सन् १९५१ मा राणा शासनको पतन भयो । यसले नेपालमा प्रजातन्त्रको प्रयोगको शुरुवात गर्‍यो। तर, यो नयाँ राजनीतिक स्वतन्त्रता अल्पकालीन थियो। १९६० मा, राजा महेन्द्रले लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित सरकारलाई खारेज गरे, संसद विघटन गरे र अर्को ३० वर्षसम्म पञ्चायत भनिने दलविहीन प्रणाली मार्फत देशको शासन गरे। यस अवधिमा राजनीतिक असहमतिको दमन र अर्थपूर्ण आर्थिक सुधारको अभावले गरिबी र असमानतालाई थप प्रवर्द्दन गरेको देखियो।

सन् १९९० मा व्यापक जनआन्दोलन भयो । जनआन्दोलनले लोकतन्त्रको पुनर्स्थापना गर्यो । १०४ वर्षे जहाँनियाँ राणा शाशन र ३० वर्षे लामो पंचायती व्यवस्था झेलेको नेपाली जनताले लोकतन्त्रलाई एक आशाको किरणका रूपमा हेरेका थिए । तैपनि, राजनीतिक परिदृश्य झन्झन् खण्डित हुँदै जाँदा लोकतन्त्रको वाचा छिट्टै ओइलाउँदै गयो। १९९६ मा माओवादी विद्रोहको उदयले देशलाई एक दशक लामो गृहयुद्धमा धकेल्यो । परिणामस्वरूप हजारौंको मृत्यु भयो र धेरै विस्थापित भए। द्वन्द्वले नेपालको अर्थतन्त्र र पूर्वाधारलाई नराम्ररी क्षति पुर्यायो र यसको सामाजिक संरचनामा गहिरो नमेटिने छापहरू छोड्यो।

सन् २००६ मा राजतन्त्रको उन्मूलन र संघीय गणतन्त्रको स्थापनासँगै शान्ति प्रक्रियामा माओवादीको प्रवेशले स्थायित्व र विकासको नयाँ युगको सुरुवात गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो। तर, सरकारमा बारम्बार परिवर्तन, निरन्तर राजनीतिक अन्तरद्वन्द्व र सुधारको सुस्त गतिले नेपालले आफ्नो पूर्ण क्षमताको विकास अनुभूत गर्न सकेको छैन । सुसंगत नीतिहरूको अभाव र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावले आर्थिक वृद्धि र सामाजिक प्रगतिमा बाधा पुगेको छ।

नेपालको राजनीतिक अस्थिरताले देश विकासमा ढिलाइ मात्र गरेको छैन, जनताको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नुको सट्टा शासनको ध्यान प्रायः सत्ता टिकाइ राख्नमा केन्द्रित भएको छ । नेतृत्वमा बारम्बार परिवर्तनहरूले नीति कार्यान्वयनमा निरन्तरताको अभाव देखिएको छ । प्रत्येक नयाँ सरकारले राष्ट्रको दीर्घकालीन हितमा भन्दै आफ्नै एजेन्डालाई प्राथमिकता दिएका छन्।

यसबाहेक, नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई चित्रण गर्ने शक्ति सङ्घर्षहरू प्रायः सर्वसाधारण नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार गर्ने वास्तविक प्रयासभन्दा पनि सत्ताधारी वर्गको स्वार्थमा केन्द्रित छन्। शासनमा भएका प्रत्येक परिवर्तनलाई जनताको विजयको रूपमा चित्रण गरिएको भएतापनि, वास्तविकता प्रायः शक्तिसंचयनमा मात्रै परिवर्तन भएको छ, जसले बहुसंख्यक जनसङ्ख्याको जीवनस्तरमा कुनै प्रभाव पारेको छैन। नेपाललाई शताब्दीयौं देखि विश्वको अतिकम विकसित देशको रूपमा स्थापित गर्न नेपालमा भएकाे राजनीतिक अस्थिरताले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । जनताको हितप्रतिको सच्चा प्रतिबद्धताभन्दा पनि सत्ता सङ्घर्षबाट सञ्चालित सरकारको बारम्बार परिवर्तनले देशलाई दिगो आर्थिक वृद्धि र सामाजिक प्रगति हासिल गर्नबाट रोकेको छ । नेपाललाई अगाडि बढाउनका लागि शक्ति संघर्षको पछि लाग्नुभन्दा पनि दीर्घकालीन विकास र सबै नेपाली नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउने स्थिर राजनीतिक वातावरण निर्माण गर्न एकजुट प्रयास हुनुपर्छ । तब मात्र नेपालले आफ्नो समस्याग्रस्त विगतको विरासतलाई पार गर्न र उज्यालो भविष्यतर्फको बाटो तय गर्न सक्छ।